Kuchnia Wrocławia - Łyżki
Archeolodzy w kuchni
Historia
Lokale, których już nie ma
Zespół Szkół Gastronomicznych
Potrawy Regionalne
Piątek, 09 Lipiec, 2010

Łyżki

Łyżki były najprawdopodobniej pierwszym przyrządem do jedzenia przeznaczonym tylko do tego celu. Używano ich do jedzenia potraw płynnych i półpłynnych. Już w starożytnym Rzymie używano dwóch rodzajów łyżek: pierwszy z nich zwany ligula, charakteryzował się trzonkiem w kształcie pręta i płytkim owalnym czerpakiem, drugi zaś zwany cochleare miał czerpak głębszy w kształcie miseczki.
- A A A +
Drukuj Drukuj
 E-mail  E-mail
RSS RSS
Łyżki wykonywano przede wszystkim z materiałów organicznych, głównie z drewna. Drewniane sztućce były popularne zarówno w średniowieczu, jak i w epokach późniejszych. Wiele z nich miało malowane tuszem wzory na czerpakach. (Polecam artykuł Andrzeja Gołembnika Mistrz łyżeczek - wstępna prezentacja części unikalnej kolekcji wczesnorenesansowych, zdobionych przedmiotów drewnianych odnalezionych w sąsiedztwie kościoła św. Mikołaja w Gdańsku, Monument t. II- periodyk wydany przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków pod red. Tadeusza Morysińskiego).
Drewniane łyżki (Wrocław Lewobrzeżny) i czerpak (Ostrów Tumski) (własność: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego fot. Tomasz Gąsior, zdjęcia z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)     
 
 
Łyżki wykonywano również z poroża, egzemplarz rogowej, pięknie zdobionej łyżki znamy z Gdańska, gdzie datowano go na XIII- XIV W. podobne łyżki znane są także z Gniezna i Ostrowa Lednickiego.
Kolejnym materiałem z jakiego wykonywano łyżki był metal. Łyżki metalowe pojawiły się już około 5000 lat p.n.e. Znano je w Egipcie, gdzie służyły do sypania kadzidła, znały je także ludy Asyrii i Babilonu. Wczesne egzemplarze łyżek srebrnych znane są z grobowca w Sutton Hoo. Są one datowane na 625 r. i pochodzą z Bizancjum. Na trzonkach mają wypisane po grecku słowa Saulos i Paulos, które uważa się za imiona chrześcijańskich świętych, przez co łyżki te są jedynym elementem wyposażenia grobowego posiadającym chrześcijańską wymowę.
Oprócz łyżek srebrnych znano także nieco od nich skromniejsze cynowe, często powtarzające kształt i ornamentykę tych pierwszych.
Bywały egzemplarze wykonane tylko z metalu, często jednak trzonek i czerpak wykonywano  z różnych materiałów. Pięknie zdobione przykłady takich sztućców znamy z Rynku wrocławskiego. Są to dwa srebrne, płytkie czerpaki w kształcie łzy zdobione zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz ornamentami o tematyce sakralnej i symbolicznej. Możemy przypuszczać, że ich trzonki, które się nie zachowały wykonane były z jakiegoś mniej trwałego materiału, najprawdopodobniej z drewna.
 
Awers i rewers srebrnej nabierki łyżeczki znalezionej na Wrocławskim Rynku (własność: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego fot. Tomasz Gąsior, zdjęcie z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)    
 
 
 
Łyżki renesansowe miały bardzo charakterystyczny kształt: kolisty czerpak przechodził w graniasty, owalny lub płaski trzonek zakończony sterczynką. Były one wykuwane, może niekiedy pół wykuwane a pół wytłaczane z odpowiedniego odlewu w specjalnie przygotowywanych dla nich matrycach (bardzo dobrze zachowana gipsowa forma odlewnicza została znaleziona w Krakowie w miejscu Collegium Novum, obecnie jest przechowywana w Muzeum Narodowym w Krakowie). Trzonki były na ogół dolutowywane do czerpaka.
Łyżka pochodząca z badań archeologicznych na Placu Dominikańskim we Wrocławiu, punca znajdująca się na wewnętrznej stronie czerpaka pochodzi najprawdopodobniej z połowy XVI w. (depozyt: Muzeum Miejskie Wrocławia, Oddział Muzeum Archeologiczne fot. Tomasz Gąsior, zdjęcie z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)    
     
 
      
 
Łyżka cynowa o charakterystycznym dla sztućców renesansowych kształcie czerpaka i graniastym trzonku, wydobyta z nawarstwień fosy miejskiej podczas badań na Placu Dominikańskim we Wrocławiu (depozyt: Muzeum Miejskie Wrocławia, Oddział Muzeum Archeologiczne fot. Tomasz Gąsior, zdjęcie z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)
 
 
Dekoracyjne zwieńczenie czy zakończenie trzonka było często osobno odlanym najczęściej techniką odlewów na wosk tracony - cire perdua - i potem przylutowanym elementem.
Na trzonkach renesansowych łyżek polskich wybijane były sentencje. Kilka z nich przytacza Łukasz Gołębiowski, wybitny polski historyk i folklorysta w swym dziele „Domy i dwory” (Warszawa 1830r.);
1) Pamiętaj, człowiecze - że cię nie długo na świecie.
2) Mnie kto skryje - bardzo mój pan bije.
3) Nie kładź mię zanadra - bym ci nie wypadła.
4) Pierwsza potrawa - szczerość łaskawa.
5) Bez łyżki zła strawa - chociaż dobra potrawa.
6) Trzeźwość, pokora - rzadka u dwora.
7) Kto komu jamę kopa - sam w nię wpada.
8) Nie przebierać, gdy coć dadzą. Kiedy cię za stół posadzą.
Niektóre z sentencji zostały ułożone przez Mikołaja Reja, w którego pismach, m.in. w „Zwierzyńcu” znajdujemy około 127 rymowanych dwuwierszy na łyżki i inne drobne przedmioty.
Łyżka z sentencją napisaną w języku niemieckim została znaleziona we Wrocławiu podczas badań nawarstwień fosy miejskiej na Placu Dominikańskim. Napis głosi GOT•NICHT•VOR•GIS
     
 
Łyżka z sentencją z placu Dominikańskiego we Wrocławiu (depozyt Muzeum Miejskie Wrocławia, Oddział Muzeum Archeologiczne fot. Tomasz Gąsior, zdjęcie z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)
 
 
 
W XVII wieku  łyżkę nadal wykonywano z dwóch elementów, przylutowując trzonek do czerpaka. Podstawowe dekoracje stanowiły plastyczne ozdoby na końcu trzonka.
     
Łyżka pochodząca z badań archeologicznych na Placu Dominikańskim we Wrocławiu (depozyt: Muzeum Miejskie Wrocławia, Oddział Muzeum Archeologiczne fot. Tomasz Gąsior, zdjęcie z Archiwum Muzeum Miejskiego Wrocławia)
 
 
Na przestrzeni XVII i XVIII wieku, coraz częściej łyżkę wykonywano z jednego kawałka metalu. Jej kształt stał się bardziej funkcjonalny: okrągły czerpak wydłużono, trzonek zaś przekształcono w płaską listewkę rozszerzającą się na końcu w uchwyt. Upowszechnia się zwyczaj wygodnego ujęcia łyżki w trzy palce od dołu, a nie jak dotychczas od góry.
Formy trzonków i dekoracje były bardzo zróżnicowane. Niektóre z nich były charakterystyczne dla określonych przedziałów czasowych jak np. tzw. Psi nos posiadający  trójdzielną, wydłużoną część środkową, powstał w Anglii w latach 1690-1710 i jest popularny tam jeszcze do dziś. Inne charakterystyczne zakończenia trzonków to:
zakończenie w kształcie łopatki zwane wiosłem
zakończenie w kształcie skrzypiec  (wprowadzone zostało we Francji na początku XVIII w., jego popularność w Europie przypadła na XIX wiek, w Polsce zaś produkowane jest od 2. ćw. XIX wieku).
Monika Gross
Muzeum Miejskie Wrocławia
Oddział Muzeum Archeologiczne

 
Wróć ...
Kuchnia Wrocławia - Łyżki
.
Dolfil